Opracowania/Ćwiczenia

Język polski

W pustyni i w puszczy

Henryk Sienkiewicz W pustyni i w puszczy

Opracowanie lektury:
1)       Informacja o autorze
2)       Najważniejsze wydarzenia akcji
3)       Środowiska ukazane w utworze
4)       Główni bohaterowie utworu – Staś, Nel, Kali, Mea,
5)       Obrazy przyrody afrykańskiej
6)       Uwagi o utworze

1) Informacja o autorze
Henryk Sienkiewicz żył w latach 1846 – 1916. To jeden z najwybitniejszych pisarzy polskich. Napisał wiele opowiadań i powieści. Wśród nich powieści o dawnych dziejach np. Krzyżacy, Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski, Quo vadis, oraz powieści o czasach kiedy żył np. powieść dla młodzieży W pustyni i w puszczy. Henryk Sienkiewicz otrzymał w 1905 roku Nagrodę Nobla za twórczość literacką. Wcześniej o dwa lata taką nagrodę za osiągnięcia w zakresie fizyki otrzymała Maria Curie – Skłodowska.

2) Najważniejsze wydarzenia akcji
W pustyni i w puszczy to powieść przygodowa. Opowiada przeżycia dwojga bohaterów – czternastoletniego Stasia Tarkowskiego, Polaka i ośmioletniej Nel Rawlison, Angielki, dzieci inżynierów pracujących przy budowie Kanału Sueskiego. Zostali oni porwani jako zakładnicy, aby wymienić ich za żonę i dzieci Smaina.

Smain zdradził rząd Egiptu i do czasu jego powrotu jego żonie Fatmie wraz dziećmi nie pozwolono opuścić domu. Staś i Nel przeżyli niezwykłe dramatyczne przygody. Odbyli niewiarygodnie długą wędrówkę przez Afrykę.

Ich przebieg obejmuje:
a) Podstępne porwanie przez Sudańczyków: Chamisa, Idrysa, Gebhra i dwóch Beduinów. W ich gronie odbyli pełną niebezpieczeństw podróż do Chartumu.

b) Pobyt w Chartumie, spotkanie z przywódcą muzułmańskim – Mahdim. W czasie spotkania Staś nie zgodził się na przyjęcie nowej wiary i wraz z Nel i porywaczami wysłani zostają do Faszody, by spotkać Smaina.

c) Podróż do Faszody w gronie Chamisa, Gebhra, Idrysa i dwojga Murzynów, Mei, podarowanej na prośbę życzliwego Hatima dla Nel jako jej opiekunkę i Kalego, niewolnika Gebhra.

d) Wędrówka śladami Smaina, który wyruszył na poszukiwanie i porywanie Murzynów, aby sprzedać ich jako niewolników, Dramatyczne spotkanie z lwem i uwolnienie się Stasia, Nel, Mei i Kalego. Staś w obronie życia, wobec gróźb Gebhra, odzyskanym sztucerem zabił lwa i Sudańczyków.

e) Pokonywanie na koniach afrykańskich przestrzeni przez Stasia, Nel, Kalego, Meę i psa Sabę, dotarcie do wąwozu z uwięzionym słoniem, zamieszkanie w wielkim drzewie boababie nazwanym Kraków.

f) Choroba Nel, wyprawa Stasia w kierunku unoszącego się dymu w nadziei dotarcia do jakiejś bazy podróżników, aby uzyskać chininę dla Nel, spotkanie umierającego odkrywcy Afryki - Lindego, uzyskanie od niego wielu wskazówek, map i wyposażenia, broni oraz żywności i koni.

g) Uwolnienie słonia, pobyt na górze nazwanej Górą Lindego, wysyłanie latawców, wyprawa do rodzinnej krainy Kalego, ludu Wa-hima i Samburu.

h) Wielkie przygotowania i wyprawa do oddzielonej bezwodną krainą drogi do oceanu, zdrada czarowników, ratunek.

2) Środowiska ukazane w utworze: Europejczycy, Arabowie, Murzyni

Europejczycy, których spotykamy w utworze to: Staś, Nel, panowie Tarkowski i Rawlison – ich ojcowie, Linde - Szwajcar, odkrywca przewodzący wyprawie w głąb Czarnego Lądu, panowie kapitan Glen i doktor Clary, członkowie ekspedycji badającej tereny wokół góry Kilima – Ndżaro, którzy przyszli z pomocą wyprawie Stasia i Nel w ostatnim etapie ich podróży, pani Oliwier, niania Nel. Uległa ona ukąszeniu przez skorpiona i nie mogła towarzyszyć dzieciom w czasie podróży, po której nastąpiło porwanie. W Chartumie znajdowali się też prześladowani biali chrześcijanie, wśród nich Grek, który starał się przyjść Stasiowi i Nel z pomocą.

Świat arabski ukazany jest poprzez fanatycznych zwolenników duchowego przywódcy muzułmanów – Mahdiego. Biorą udział w okrutnej wojnie i pałają nienawiścią do wszystkich, którzy nie podzielają ich przekonań. Porywacze Stasia i Nel są bezwzględni i okrutni. Szczególnie bezwzględny jest Gebhr. Kieruje nimi także nadzieja na uzyskanie nagrody za dokonane porwanie. Wśród muzułmanów napotkanych w miastach sudańskich spotkali także życzliwego Hatima. Troszczył się on o to, by zabezpieczyć dzieci przed okrucieństwem Gebhra, a u emira uprosił podarowanie Nel opiekunki, niewolnicy Mei.

Murzyni, rdzenni mieszkańcy Afryki, w czasach gdy toczy się akcja, traktowani byli jako ludzie niezdolni do samodzielnego stanowienia o sobie. W utworze poznajemy starą piastunkę Dinah, która porwana razem ze Stasiem i Nel, do swojej śmierci w Omdurmanie opiekowała się dziewczynką, wspierała Stasia. Kali i Mea przez cały okres podróży ofiarnie służyli dzieciom pomocą. Poznajemy także społeczności murzyńskie żyjące w swoich  wioskach. Ich mieszkańcy zachowują stare wierzenia i plemienne obyczaje. Wpływ cywilizacji ówczesnego świata był na nich znikomy albo nie docierał wcale. A ekspedycje naukowe dopiero docierały do nieodkrytych terenów Afryki.  Murzyni narażeni byli w tym czasie na haniebny proceder uprowadzania i sprzedawania jako niewolników. Prezentuje go w utworze Smain, który z Faszody udał się w tym celu w głąb Afryki.

3) Główni bohaterowie utworu – Staś, Nel, Kali, Mea
a) Staś Tarkowski to czternastoletni chłopiec, syn Polaka, inżyniera zatrudnionego przy budowie Kanału Sueskiego i matki Francuski zmarłej przy jego urodzeniu. Wychowywany był przez ojca w duchu głębokiego patriotyzmu i poczucia więzi z ojczyzną, jej tradycją, językiem i religią. Był niezwykle dzielny i odpowiedzialny. Nie poddał się losowi po porwaniu, niezwykłą troskliwością otaczał Nel, chronił ją a nawet narażał swoje życie, np. gdy wyruszył w poszukiwaniu chininy.

W sytuacjach niezwykle trudnych wykazywał się odwagą a nawet bohaterstwem bo tak można określić jego postawę w rozmowie z Mahdim, któremu nikt nie odważał się sprzeciwić, a także, gdy zdecydował się uwolnić od Gebhra i Chamisa i Beduinów, bo zagrażali życiu Nel i Kalego, oraz gdy wziął na siebie odpowiedzialność za wędrówkę po Afryce, by znaleźć drogę powrotu do oceanu.

b) Nel Rawlison ośmioletnia dziewczynka, to córka dyrektora kampanii budującej Kanał Sueski, Angielki, także wychowywanej po śmierci matki tylko przez ojca. Była niezwykle przywiązana do Stasia i traktowała go jak starszego brata. Wierzyła bezgranicznie Stasiowi i poddawała się wszystkim jego decyzjom. Mimo młodego wieku i delikatnego zdrowia dzielnie znosiła trudy wędrówki, starała się w miarę swoich możliwości pomagać, np. kleiła latawce, z których jeden dotarł do ekspedycji kapitana Glena i doktora Clarego.

c) Kalego poznajemy jako niewolnika Gebhra. Był synem króla plemieniaWa – hima żyjącego na niezbadanych terenach Afryki. Porwany przez handlarzy niewolników, sprzedawany był wielokrotnie, w końcu dostał się do niewoli do derwiszów i został okrutnie traktowanym niewolnikiem Gebhra. Wdzięczność za wyzwolenie i serdeczne traktowanie przez Stasia i Nel zrodziły u Kalego pełne poświęcenia przywiązanie. Wykazywał się pracowitością i pomysłowością przy rozwiązywaniu trudnych sytuacji. W kontaktach ze spotykanymi mieszkańcami Afryki była ogromnie pomocna jego znajomość języka i obyczaju pobratymców. Mimo, że został obwołany królem ludu Wa – hima, nie odstąpił od Stasia i Nel po przybyciu do swego kraju, ale wraz z nimi wyruszył na trudną drogę do oceanu.

d) Mea to młoda niewolnica, Murzynka z plemienia Dinka. Jej przeszłość nie jest w utworze przedstawiona. Na prośbę szejka Hatima została przeznaczona przez emira Seki – Tamala na opiekunkę Nel. To dziewczyna podobnie jak Kali ogromnie przywiązana do swej nowej pani, pomagała w wykonywaniu wielu czynności gospodarskich i towarzyszyła im do końca wędrówki.

4) Obrazy przyrody afrykańskiej
Akcja W pustyni i w puszczy toczy się w Afryce. Poznajemy nie tylko losy bohaterów ale też bujną przyrodę afrykańską. Staś i Nel wędrowali przez pustynie, bezludne obszary puszczańskie i bezwodne sawanny. Bohaterowie żywili się owocami chlebowca, dzikimi figami i daktylami, które rosły na trasie ich wędrówek. Banany suszone i rozcierane na mąkę stanowiły zapasy na czas wędrówki.

Poznawali wiele zwierząt. W Port – Saidzie obserwowali czerwonaki - ptaki brodzące po nabrzeżu Nilu i pelikany. Kilkakrotnie natknęli się na lwy, oswoili i zaprzyjaźnili się ze słoniem, któremu uratowali życie, a on towarzyszył im w dalszej podróży. Poznali niebezpieczeństwo grożące ze strony dzika ndiri. Zetknęli się z niezwykle groźnym drapieżnikiem, którego Kali nazywał wobo, a który był prawdopodobnie lampartem. Odkrywali nieznane zwierzęta np. słonie wodne, obserwowali papugi i małpy, poznawali zwyczaje i prawa dżungli. Spotykane stada zebr, antylop i drobne ptactwo zapewniało młodym podróżnikom mięso.

W czasie długiej wędrówki przez Afrykę, bohaterowie poznali zagrożenia spowodowane febrą, widzieli skutki ukąszenia przez muchy tse – tse powodujące śpiączkę i śmierć, oraz trudną do pokonania drogę przez bezwodne przestrzenie.

Dzięki ich przygodom także czytelnik poznaje niezwykłą dla Europejczyka przyrodę, ciągle nie w pełni odkryte tajemnice Afryki i jest to jedną z ważnych wartości tego utworu.

5) Uwagi o utworze
W pustyni i puszczy to utwór, który powstał sto lat temu. Obraz Afryki, jej ludności i brak wiedzy o tym kontynencie wiąże się z czasami sprzed stulecia. Dzisiejsza Afryka jest już zupełnie inna. Powstały samodzielne państwa i chociaż wiele z nich przeżywa jeszcze ogromne trudności i potrzebuje wsparcia, Murzyni są ludźmi wolnymi i sami stanowią o sobie.